Hem insân ve ba‘zı canavarlardan başka, Güneş ve Ay ve Arz’dan tut, tâ en küçük mahlûka kadar her şey kemâl-i dikkatle vazífesine çalışması, zerrece haddinden tecâvüz etmemesi, bir azím heybet tahtında umûmî bir itáat bulunması; büyük bir celâl ve izzet sáhibinin emriyle hareket ettiklerini gösteriyor. Hem gerek nebâtî ve gerek hayvânî ve gerek insânî bütün vâlidelerin o rahîm şefkatleriyle ve süt gibi o latíf gıdâ ile o áciz ve zaíf yavruların terbiyesi, ne kadar geniş bir rahmetin cilvesi işlediği bedâheten anlaşılır.

“Bu álemin mutasarrıfının mâdem nihâyetsiz böyle bir keremi, nihâyetsiz böyle bir rahmeti, nihâyetsiz öyle bir celâl ve izzeti vardır. Nihâyetsiz celâl ve izzet, edebsizlerin te’dîbini ister. Nihâyetsiz kerem, nihâyetsiz ikrâm ister; nihâyetsiz rahmet, kendine lâyık ihsân ister. Hâlbuki, bu fânî dünyâda ve kısa ömürde, denizden bir damla gibi milyonlar cüz’den ancak bir cüz’ü yerleşir ve tecellî eder. Demek, o kereme lâyık ve o rahmete şâyeste bir dâr-ı saádet olacaktır. Yoksa, gündüzü ışığıyla dolduran Güneş’in vücûdunu inkâr etmek gibi, bu görünen rahmetin vücûdunu inkâr etmek lâzımgelir. Çünkü, bir daha dönmemek üzere zevâl ise; şefkati musíbete, muhabbeti hırkate ve ni‘meti nıkmete ve aklı, meş’ûm bir âlete ve lezzeti eleme kalb ettirmekle hakíkat-ı rahmetin intıfâsı lâzımgelir.” [386]

Hulâsa: Mezkûr îzáhattan anlaşıldı ki; kâinâtta tecellî eden ınâyet sıfatının makámı ve Kerîm ismi, zarûreten haşri iktizá eder. Mâdem şu kâinâtta ınâyet sıfatı bi’l-müşâhede görülüyor. İbâdına bu muvakkat dünyâda bu kadar hadsiz ikrâmlarda bulunan o Zât-ı Kerîm, elbette ehl-i îmân ve táate Cennet’te ebedî bir súrette ikrâmlarda bulunacaktır. Bu, kerem ve ınâyetinin şe’nidir.

Lügat: muhabbet, canavar, elbette, hareket, terbiye, dikkat, hadsiz, mezkûr, şefkat, inkâr