fâideli ve san‘atlı yaratmıştır. Öyle ise, böyle bir Zât-ı Hakîm, abes iş yapmaz. Elbette ve elbette, o Azîz-i Hakîm, haşri getirecektir. Haşri getirmek ise,  وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ sırrınca O’na gáyet kolaydır.

Peki, haşrin gáyesi nedir? Elláh’ın, bütün kâinât nâmına insândan hesâb sormasıdır. Haşre îmân rüknünü tasdîk ettin mi, etmedin mi? Hukúkulláh ve hukúku’l-ibâda riáyet ettin mi, etmedin mi? Kâinât kitâbını mütálea ettin mi, etmedin mi? Mevcûdât-ı álemin zikir ve tesbîhâtını düşünüp, küllî bir ubûdiyyetle onların zikir ve ibâdetlerini dergâh-ı İlâhiyyeye takdîm ettin mi, etmedin mi? Mevcûdât-ı álemin tekvînî kánûnlara itáat ettiğini görüp de, teklîfî kánûnlara riáyet ettin mi, etmedin mi? Meşrû‘ dâirede amel ettin mi, etmedin mi? Kitâb ve Sünnete muvâfık hareket ettin mi, etmedin mi? Kısaca, haşrin gáyesi; insânın bütün akvâl, ef‘ál ve ahvâlinin şerîata, ya‘nî teklîfî kánûnlara muvâfık olup olmadığını ortaya koymak, ona göre mükâfât veyâ cezâ vermektir.

Hulâsa: Mâdem O, Azîz ve Hakîm’dir. Kudret ve izzetiyle bu kadar hadsiz mahlûkátı emri altına alıp tekvînî kánûnlarına boyun eğdirmiştir. Hem nihâyetsiz hikmetiyle bütün mevcûdâtı kánûn dâiresinde fâideli ve san‘atlı bir súrette vücûda getirmiştir. Şâyet bu mevcûdâtı ebediyyen yok etse, bu abes olur. Bu kâinâtın sáhibi ise, âsârının şehâdetiyle, böyle bir abesiyyetten münezzehtir. Öyleyse, haşr-i cismânî haktır ve vukú‘ bulacaktır. Mâdem haşr-i cismânî olacaktır. İnsâna bu kadar ni‘met eden, her şeyi onun emrine müsahhar eden Zât, elbette insândan bütün bu ni‘metlerin hesâbını soracaktır. [293]

Haşir meydânındaki suâlin temeli iki noktaya dayanmaktadır:

Birinci Nokta: “Esere bakıp Müessir’i buldun mu?” Bu, îmân ve tefekkürdür.

İkinci Nokta: “Bütün ni‘metlerde Mün‘ım’i bulup O’na şükrettin mi?” Zîrâ, bütün envâ-ı ibâdetin hepsi şükre dayanıyor. Kur’ân’da ne kadar emr ve nehy varsa, hepsi şükre bakıyor. Demek, insân, evâmir-i İlâhiyyeye itáati, nevâhî-yi İlâhiyyeden ictinâbı nisbetinde şükür vazífesini edâ etmiştir.

İşte, insân, haşir meydânında huzúr-i İlâhîde bu iki noktada cevâb verebilirse, kurtulur. Aksi takdîrde, háib ve hasîr olur. Öyleyse, şu âyet-i uzmâ, hem tevhîdi, hem de haşr-i cismânîyi isbât eder. 

Lügat: ebediyyen, tefekkür, elbette, hareket, udre(t), birinc, dergâh, ediyye, hadsiz, hikmet, nisbet, sünnet, fâide, küllî