müddeáları olan âhiretin tahakkukuna delâlet ederler. Aynen öyle de, Vâcibü’l-Vücûd’un vücûduna ve vahdetine şehâdet eden ekser delîller ve hüccetler, dolayısıyla rubûbiyyetin ve ulûhiyyetin en büyük medârı ve mazharı olan dâr-ı saádetin ve Álem-i Beká’nın vücûduna, açılmasına şehâdet ederler. Çünkü, gelecek makámâtta beyân ve isbât edileceği gibi, Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd’un hem mevcûdiyyeti, hem umûm sıfatları, hem ekser isimleri, hem rubûbiyyet, ulûhiyyet, rahmet, ınâyet, hikmet, adâlet gibi vasıfları, şe’nleri lüzûm derecesinde âhireti iktizá ve vücub derecesinde bâkí bir álemi istilzâm ve zarûret derecesinde mükâfât ve mücâzât için haşri ve neşri isterler.

Evet, mâdem ezelî, ebedî bir Allah var; elbette saltanat-ı ulûhiyyetinin sermedî bir medârı olan âhiret vardır. Ve mâdem bu kâinâtta ve zî-hayâtta gáyet haşmetli ve hikmetli ve şefkatli bir rubûbiyyet-i mutlaka var ve görünüyor. Elbette, o rubûbiyyetin haşmetini sukúttan ve hikmetini abesiyyetten ve şefkatini gadirden kurtaran, ebedî bir dâr-ı saádet bulunacak ve girilecek.

Hem mâdem göz ile görünen bu hadsiz in‘ámlar, ihsânlar, lütuflar, keremler, ınâyetler, rahmetler; perde-i gayb arkasında bir Zât-ı Rahmân-ı Rahîm’in bulunduğunu sönmemiş akıllara, ölmemiş kalblere gösterir. Elbette, in‘ámı istihzâdan ve ihsânı aldatmaktan ve ınâyeti adâvetten ve rahmeti azâbdan ve lütuf ve keremi ihânetten halâs eden ve ihsânı ihsân eden ve ni‘meti ni‘met eden, bir Álem-i Bâkí’de bir hayât-ı bâkıyye var ve olacaktır.

Hem mâdem bahar faslında zemînin dar sahífesinde hatásız yüz bin kitâbı biribiri içinde yazan bir kalem-i kudret gözümüz önünde yorulmadan işliyor. Ve o kalem sáhibi yüz bin def‘a ahd ü va‘d etmiş ki: “Bu dar yerde ve karışık ve biribiri içinde yazılan bahar kitâbından daha kolay olarak geniş bir yerde güzel ve lâ-yemût bir kitâbı yazacağım ve size okutturacağım” diye, bütün fermânlarda o kitâbdan bahsediyor. Elbette ve herhâlde, o kitâbın aslı yazılmış ve haşir ve neşir ile hâşiyeleri de yazılacak ve umûmun defter-i a‘mâlleri onda kaydedilecek. Hem mâdem bu Arz, kesret-i mahlûkát cihetiyle ve mütemâdiyyen değişen yüz binler çeşit çeşit envâ-ı zevi’l-hayât ve zevi’l-ervâhın meskeni, menşei, fabrikası, meşheri, mahşeri olması haysiyyetiyle bu kâinâtın kalbi, merkezi, hulâsası, netîcesi, sebeb-i hılkatı olarak gáyet büyük öyle bir ehemmiyyeti var ki; küçüklüğüyle berâber koca semâvâta karşı denk tutulmuş. Semâvî fermânlarda dâimâ رَبُّ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ deniliyor. Ve mâdem bu mâhiyyetteki Arz’ın her tarafına hükmeden ve ekser mahlûkátına tasarruf eden ve ekser zî-hayât

Lügat: haşmetli, saltanat, tahakkuk, tasarruf, elbette, fabrika, kurt(a), sermedî, udre(t), hadsiz, haşmet, hikmet, hüccet, meşher, âdiyye, âhiret, şefkat, vâcib, âhire