Şerh

فَانْظُرْ اِلٰٓى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَيْفَ يُحْيِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا

 اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِ الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَد۪يرٌ

    “(Elláh’ın rahmetinin) yağmurun (eserlerine) ağaçlar, bitkiler ve çiçeklere (bir bak!) Nihâyetsiz ilim ve kudret sáhibi bir Zât, (yeryüzünü ölümünden sonra nasıl diriltiyor! İşte Arz’ı öldükten sonra ihyâ eden, ölüleri de böylece diriltendir. O, her şeye hakkıyla kádirdir)” [11] âyet-i kerîmesi okunduğunda; Ashâb-ı Kirâm, evvelâ âsâr üzerinde (yağmur vâsıtasıyla kuru topraktan çıkan nebâtât ve eşcârda) tecellî eden “imâte ve ihyâ” fiillerini ve bu fiillerde tezáhür eden “Alîm ve Kadîr” isimlerini ve bu isimlerin menbaı olan “ilim ve kudret” gibi sıfât-ı İlâhiyyeyi müşâhede eder. Böylece vücûb-i vücûd ve tevhîd-i İlâhîye intikál edip daha sonra haşr-i cismânî rüknünü tevhîd üzerine binâ ederlerdi. 

   İşte, Ashâb-ı Kirâm’ın Kur’ân’dan aldıkları ders-i hakíkat budur. Ba’zan bir tek âyet-i kerîmede tecelliyyât-ı esmâyı seyrederler; ölüm ve haşri ádetâ göz önünde görürlerdi. Seyr u sülûk vâsıtasıyla uzun bir mesâfeyi kat’ etmeye muhtâc olmadan gáyet kısa bir zamânda záhirden hakíkate geçerlerdi. Kur’ân vâsıtasıyla akıl tefekküre, kalb zikre başlardı. Kur’ân’ın asıl hedefi olan tevhîd ve haşir rükünlerini herkes anlar; ahkâm-ı şerîatı da onun üzerine binâ ederlerdi. Herkes kolaylıkla bu Kur’ânî yoldan gider, hakíkate vâsıl olurdu. Resûl-i Ekrem (asm)’ın vefâtından sonra Dört Halîfe Devrinde de bu hâl aynı minvâl üzere devâm etti. Aynı şekil, Tâbiín Devrinde de kısmen ta’kíb edildi. Fakat, o devirde yavaş yavaş fitneler başladı. Dışarıdan gelen felsefî fikirlerin Álem-i İslâm içinde yol bulması ve mülhidlerin çoğalmasına rağmen üçüncü asrın sonuna kadar bu şekil devâm etti. 

   Hicrî üçüncü asrın sonuna kadar bütün ümmetin, ulemânın, evliyânın himmeti, Kur’ân idi. Âyât-ı Kur’âniyyeyi mütefekkirâne okurlar; Kur’ân vâsıtasıyla letáifleri inkişâf eder ve doğrudan doğruya záhirden hakíkate geçerlerdi. Kur’ân’daki tevhîd, haşir, melâike bahislerini okuduklarında bu rükünler onlara inkişâf eder; bu rükünleri ádetâ görür gibi olurlardı. Herkes kábiliyyetine göre 

Lügat: tefekkür, felsefî, udre(t), himmet, rağmen, hicrî, şekil