Şerh

gibi oldu. Zîrâ, ehl-i şirk ve küfrün gösterdiği bu háriku’l-áde hâller, Müslümânları ádetâ dînlerinde şek ve şübheye sevketti. Hattâ, Müslümânlardan bir kısmı, dînlerinde şübheye düştüler. İşte tarîkat, içimize bu şekilde zarûrete mebnî olarak girdi. Hâlbuki, İslâmiyyet’te “tarîkat”dan murâd, bu ilm-i mükâşefe değildir. Belki, tarîkattan murâd, Resûl-i Ekrem (sav)’in Mi’râc’ıdır ve namâzın hakíkatidir. Yahûdî, Hıristiyan, felsefeciler ve Hindular, tarîkat, tasavvuf ve sûfizm kelimelerini bu ma’nâda kullanınca, ulemâ-i İslâm buna böyle bir çâre düşündüler. Gavs-ı Geylânî gibi zevât-ı áliyye de îmânı şek ve şübheye düşen Müslümânları, bu tehlikeden kurtarmak için bi’l-mecbûriyye çille ve riyâzet çekerek kerâmet göstermeye başladılar.

Hem bir tarafta bunlar olurken, diğer tarafta felsefecilerden bir kısmı, doksan gün yemek yememek súretiyle hárika hâller, kerâmetler göstermeye başladılar; gaybden haber verdiler. Bunun netîcesinde de Müslümânlardan bir kısmının i’tikádı bozuldu. O zamâna kadar sáfî ve güçlü olarak gelen ulûm-i îmâniyye, revâcını kaybetti; za’fa uğradı.

Hikmet-i Rabbâniyye, ulemâ-i İslâm’a o asırda öyle bir ferâset verdi ki; onların bu hîlelerini akím bırakmak için, onlar da kırk gün, ba’zan seksen gün riyâzet çektiler ve bu riyâzet sonunda keşf sáhibi oldular. Bu zevât-ı áliyye, hem ilm-i mükâşefeyi, hem de ilm-i hakíkati elde  ettiler; tevhîd ve haşir gibi erkân-ı îmâniyyeyi keşfettiler. Zîrâ, asıl keşif, vahyin nüzûlüyle başlayan, husúsan Mi’râc gecesinde tekemmül eden, Resûl-i Ekrem (asm)’a görünen kâinâtın arkasındaki “tevhîd, haşir, nübüvvet, kıyâmet, Cennet, Cehennem” gibi hakíkatlerdir. Bu hakíkatlerin hîçbirisi; riyâzet netîcesinde keşfiyyâta mazhar olan Yahûdî, Hıristiyan, Hindu ve felsefecilere açılmamıştır. Çünkü, bu hakíkatlerin inkişâfı için Kur’ân ve Sünnet’e ittiba’ şarttır.  Onlar, Kur’ân ve Sünnet’in nûru altına girmediklerinden, ya’nî îmân nûruyla müşerref olmadıklarından, bu hakíkatleri keşfedememişlerdir. Fakat, imkân dâiresindeki keşfiyyâtta çok ileri gitmişlerdir. Bunun üzerine Müslümânlar da bi’l-mecbûriyye riyâzete dayalı bir tarîk ittiház edip keşif ve kerâmet göstermek súretiyle onlarla mücâdeleye başlamışlardır.

Demek, tarîkat, bu menfî cereyânları ibtál etmek ve Müslümânları, onların fitne ve hîlelerinden ve dînde şübheye düşmekten muhâfaza etmek maksadıyla zarûrete mebnî ortaya çıkan bir yoldur. Aslında Hicrî üçüncü asrın sonuna

Lügat: cehennem, nübüvvet, tasavvuf, tekemmül, cereyân, felsefe, kurt(a), tehlike, übüvvet, hikmet, kelime, sünnet, tehlik, hicrî, imkân, âmiyy, şekil, şübhe