Ya’nî, vücûd-i şahsísine güvenip Mûcid-i Hakíkí’den gaflet etse; yıldız böceği gibi bir şahsí ziyâ-i vücûdu nihâyetsiz zulümât-ı adem ve firâklar içinde bulunur, boğulur.

 tek şeyi bulduğu ânda, her şeyi bulur. Fakat, her şeyi kendi hesàbına müstakil olarak değil; belki Güneş’e bakan cihetleriyle daha güzel bir súrette bulur.

Ammâ, yıldız böceği ise, kendini görüp, kendini beğenip, “Bende de bir nûr var” dediği için Güneş’i kaybeder. Güneş’i kaybedince, hem kendini, hem bütün eşyâyı da kaybeder ve karanlıkta bırakır.

Aynen bu misâl gibi; insân, eğer şahsí vücûduna güvense, kendini müstakil bilse, kendine ve her şeye ma’nâ-i ismîyle nazar etse, ya’nî “Ben de varım” dese, yok olur ve kâinât kadar bir yokluk karanlığı içinde kalır. Eğer, “Yokum, mâhiyyetim ademiyyât denilen acz, fakr, naks ve kusúrdan ibârettir. Her şey fânîdir, yalnız Elláhu Teálâ Bâkí’dir” dese, bu sefer ma’nâ-i harfî cihetiyle ve her şeyin Cenâb-ı Hakk’a bakan yüzüyle her şeyi bâkí, dâimî, güzel ve saádetli ve lezzetli ve elemsiz bir súrette bulur.

İşte, كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهَهُ âyeti, daha evvel îzáh edildiği gibi, iki mertebesiyle bu hakíkati ders vermektedir.

Müellif (ra), metinde geçen, “Vücûdunda adem, ademinde vücûdu vardır. Ya’nî, kendini bilse, vücûd verse; kâinât kadar bir zulümât-ı adem içindedir” cümlelerinin işâret ettiği bu derin ma’nâyı devâmla şöyle îzáh etmektedir:

(Ya’nî, vücûd-i şahsísine) záhirî vücûduna (güvenip Mûcid-i Hakíkí’den) hakíkí ma’nâda eşyâyı îcâd eden, ya’nî onlara vücûd veren Elláhu Teâlâ’dan (gaflet etse), ya’nî Mûcid-i Hakíkí’yi unutup, kendisinin ve her şeyin mahlûk olduğundan gaflet ederek, kendine ve eşyâya onları îcâd eden Elláhu Teala hesâbına değil de ma’nâ-i ismîyle nazar etse, (yıldız böceği gibi bir şahsí ziyâ-i vücûdu) záhirî bir vücûdu bulup, (nihâyetsiz zulümât-ı adem ve firâklar) yokluk ve ayrılık karanlıkları (içinde bulunur, boğulur.) Farazá, kendine ve mevcûdâta bir vücûd verse de, mevcûdât mevt ve fenâya, zevâl ve firâka ma’rûz olduğundan, onların zevâl ve firâkından hadsiz elem çeker.

Vâcibü’l-Vücûd’dan irtibâtını kesen bir insân, mümkinü’l-vücûd olan ikinci vücûdu da inkâr etmek mecbûriyetinde kalır. Çünkü, mümkinü’l-vücûdun ser-