Şerh

nin hangi isme dayandığını keşfederek Arş’a kadar rûhen çıkıp bu hakíkatleri kalb gözüyle müşâhede ederdi. Resûl-i Ekrem (asm) Mi’râc Gecesinde neyi görmüşse, Kur’ân neyi beyân buyurmuşsa hepsini kalbiyle tasdîk ettiği gibi; kalb gözüyle de görür, ya’nî Elláh ona gösterirdi. Rûhen tâ Arş’a kadar çıkar, tekrâr geri dönüp tekâmül eder ve başkalarının irşâdına sebeb olurdu. Hem ulûm-i âliyye ve áliyyeyi ders vermekle ulemâ-i záhiri yetiştirir, hem de tasavvufun âdâb ve hakíkatini ders vermekle ulemâ-i bâtın ve ma’neviyyât ehlini yetiştirirdi.

Ehl-i tasavvuf, Peygamber Efendimizden sonra -nâdirât müstesnâ, ekserîsi, ádetleri üzere- İmkân Álemini ayrı, Vücûb Álemini de ayrı seyretmişlerdir. Evvelâ; riyâzetle nefislerini terbiye etmişler, sonra ma’neviyyâtta terakkí etmişlerdir. İbrâhîm Hakkı Hazretleri, “Ma’rifetnâme” adlı eserinde tarîk-ı râh-i irfân (ya’nî cehrî tarîkatın esâsâtı) altı olduğunu şöyle ifâde buyurmuştur:          

1) Taklîl-i Menâm (az uyumak).

2) Taklîl-i Kelâm (az konuşmak).

3) Taklîl-i Taám (az yemek).

4) Zikr-i Müdâm (zikre devâm etmek).

5) Uzlet-i Enâm (insânlardan uzak kalmak).

6) Tefekkür-i Tâm.

Müellif (ra), Tarîk-ı Nakşî’nin esâsâtını da şöyle ifâde etmiştir:

“Tarîkatlar, hakíkatların  yollarıdır. Tarîkatların içerisinde en meşhûr ve en yüksek ve câdde-i kübrâ iddiá olunan tarîk-ı Nakşbendî hakkında, o tarîkatın kahramânlarından ve imâmlarından ba’zıları esâsını böyle ta’rîf etmişler. Demişler ki:

دَرْ طَر۪يقِ نَقْشِبَنْد۪ى لاَزِمْ آمَدْ چَارْتَرْك

تَرْكِ دُنْيَا تَرْكِ عُقْبَى تَرْكِ هَسْتِى تَرْكِ تَرْك

“Ya’nî, tarîk-ı Nakşîde dört şeyi bırakmak lâzım. Hem dünyâyı, hem nefis hesâbına âhireti dahi maksúd-i hakíkí yapmamak; hem vücûdunu unutmak; hem ucbe, fahre girmemek için bu terkleri düşünmemektir.” [171]

Lügat: peygamber, tasavvuf, tefekkür, tekâmül, terbiye, efendi, âhiret, âliyye, âhire