Şerh

ve tefrîk için, şeytânların hilkatıyla ve sırr-ı teklîf ve ba’s-i enbiyâ ile bir meydân-ı imtihân ve tecrübe ve cihâd ve müsâbaka açılmış. Eğer mücâhede ve müsâbaka olmasaydı, ma’den-i insâniyetteki elmas ve kömür hükmünde olan isti’dâdlar, berâber kalacaktı. A’lâ-yı illiyyîndeki Ebu Bekr-i Sıddık’ın rûhu, esfel-i sâfilîndeki Ebû Cehl’in rûhuyla bir seviyede kalacaktı. Demek şeyatîn ve şerlerin yaratılması, büyük ve küllî netîceye baktığı için îcâdları şer değil, çirkin değil; belki sû’-i isti’mâlâttan ve kesb denilen mübâşeret-i husûsiyyeden gelen şerler, çirkinlikler, kesb-i insâna âittir; îcâd-ı İlahî’ye âit değildir.”^[1]  

Demek Cenâb-ı Hak, nev’-i beşeri bir hâl üzere bırakmamıştır. Ondaki cevheri ortaya çıkarmak için onu teklîfen ve tekvînen imtihân etmektedir. Bâhusûs ehl-i îmânın imtihânı, daha şiddetli ve daha ağırdır. Îmân da’vâsında sâdık olanları olmayanlardan tefrik etmek için ehl-i îmânı bu dünyâda evâmîr ve nevâhî ile belâ ve musîbetler ile dâimî bir sûrette tecrübe eder. Gelecek âyet-i kerîmeler, bu hakìkati ifâde etmektedir:

أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوآ أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لَا يُفْتَنُونَ

“(İnsânlar, sâdece îman ettik demeleriyle serbest bırakılacaklarını) artık bir şey ile mükellef olmayacaklarını, hiçbir vakit belâya ma’rûz kalmayacaklarını (ve kendilerinin imtihân edilmeyeceklerini mi sanıyorlar?) Böyle bir kanâat, aslâ doğru değildir. Bu dünyâ imtihân âlemidir. İnsânlar, vakit vakit ba’zı hoş olmayan durumlara düşebilirler ve yine insânlar, evâmîr-i teklîfiyye ile mükellef tutulurlar. Bu vesîle ile hakìkì ve samîmî mü’minler ile sâdece sözde mü’min olanların kimlerden ibâret olduğu ortaya çıkmış olur. 

 وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُالَّذِينَ صَدَقُوا وَلَيَعْلَمَنَّ الْكَاذِبِينَ                                    

Lügat: esfel-i sâfilîn, serbest, tecrübe, hilkat, tefrik, çirkin, şiddet, küllî