Şerh

ve vedûdiyyeti saklıdır. Kâfîrler üzerinde muvakkaten tecellî eden cemâli içerisinde de izzet, gayret ve celâli saklıdır. O hâlde bugün ehl-i küfür ve dalâletin ehl-i îmân ve hidâyete karşı muvaffâk olmalarına aldanma. Onların bu muvaffâkiyyetleri istidrâctır ve muvakkattır. Feleğin çarkı bir gün tersine döner. Rahmet-i İlâhiyye, ehl-i îmânı ehl-i küfre karşı muvaffâk eder. Böylece nûrunu itmâm eder. Ehl-i küfür ve dalâlet, her ne kadar bu dünyâda Cennet misâl bir âlemde yaşıyorlarsa da ma’nen Cehennem içerisindedirler. Onların küfür ve inkârları içinde ma’nevî bir Cehennem saklıdır. O Cehennem, “Ya Celîl” deyip onları devâmlı bir sûrette yakıyor.  Ehl-i îmân ve tâat ise, zâhiren belâ ve musîbetler sebebiyle ma’nevî bir Cehennem içerisinde yaşasa da, ma’nen Cennet’tedir.  

Nasıl ki bir ma’den ateşe atılır. O ateş netîcesinde elmas ile kömür, altın ile bakır birbirinden ayrılır. Aynen öyle de; bu dünyâ, imtihân ve ibtilâ meydânıdır. Nev’-i beşer bir ma’dendir. Cenâb-ı Hak, elmas rûhlu insânları, kömür rûhlu insânlardan ayırt etmek için teklîfen ve tekvînen onları imtihân ve ibtilâ ateşine atar. Evâmîr ve nevâhî ile, hayr ve şer ile, ni’metler ve musîbetlerle onları tecrübe eder. Tecrübe netîcesinde sâdık ve kâzib olanları birbirinden ayırt eder. Müellif (ra) nev’-i beşerin tâbi’ tutulduğu bu mücâhede ve mücâdeleyi şöyle îzâh etmiştir:

         “Dîn bir imtihândır. Teklîf-i İlâhî bir tecrübedir. Tâ, ervâh-ı âliyye ile ervâh-ı sâfîle, müsâbaka meydânında birbirinden ayrılsın. Nasıl ki bir ma’dene ateş veriliyor; tâ elmasla kömür, altunla toprak birbirinden ayrılsın. Öyle de bu dâr-ı imtihânda olan teklîfât-ı İlâhiyye bir ibtilâdır ve bir müsâbakaya sevktir ki; isti’dâd-ı beşer ma’deninde olan cevâhir-i âliyye ile mevadd-ı süfliyye, birbirinden tefrîk edilsin.”^[1]      

         “Kâinâttaki şerlerin, zararların, beliyyelerin ve şeytânların ve muzırların halk ve îcâdları, şer ve çirkin değildir; çünkü çok netâic-i mühimme için halkolunmuşlardır. Meselâ: Melâikelere şeytânlar musallat olmadıkları için, terakkìyyâtları yoktur; makàmları sâbittir, tebeddül etmez. Kezâ hayvânâtın dahi, şeytânlar musallat olmadıkları için, mertebeleri sâbittir, nâkıstır. Âlem-i insâniyette ise merâtib-i terakkìyyât ve tedenniyyât nihâyetsizdir. Nemrûdlardan, fir’avunlardan tut, tâ sıddîkìn-i evliyâ ve enbiyâya kadar gàyet uzun bir mesâfe-i terakkì var.

         İşte kömür gibi olan ervâh-ı sâfîleyi, elmas gibi olan ervâh-ı âliyyeden temyiz

Lügat: cehennem, tebeddül, beliyye, mertebe, tecrübe, tedenni, zâhiren, ibtilâ, temyiz, tersin, âliyye, çirkin, inkâr, âhire