Şerh

herbirisinin öyle kavânîn-i mahsûsa ve öyle nizâmât-ı muayyene ve öyle harekât-ı muttarideleri vardır ki; cam gibi, altında bir kasd, bir irâde, bir ihtiyâr, bir hikmetin cilvelerini gösterir. İşte şu tarzda o vücûdu yapan Sâni’-ı Hakîm, her sene bir libâs gibi o vücûdu değiştirir. O vücûdun değiştirilmesi ve bekàsı için inhilâl eden eczâların yerini dolduracak, çalışacak yeni zerrelerin gelmesi için bir terkîbe muhtâçtır.

İşte o beden hüceyreleri, muntazam bir kànûn-i İlâhî ile yıkıldığından yine muntazam bir kànûn-i Rabbânî ile ta’mîr etmek için rızık nâmıyla bir madde-i latîfeyi ister ki, o beden uzuvlarının ayrı ayrı hâcetleri nisbetinde Rezzâk-ı Hakìkì, bir kànûn-i mahsûs ile taksîm ve tevzi’ ediyor. Şimdi O Rezzâk-ı Hakîm’in gönderdiği o madde-i latîfenin etvârına bak, göreceksin ki; o maddenin zerrâtı bir kàfile gibi küre-i havada, toprakta, suda dağılmış iken birden hareket emrini almışlar gibi bir hareket-i kasdîyi işmâm eden bir keyfiyyet ile toplanıyorlar. Gùyâ onlardan herbir zerre, bir vazîfe ile bir muayyen mekâna gitmek için me’mûrdur gibi gàyet muntazam toplanıyorlar. Hem gidişâtından görünüyor ki, bir Fâil-i Muhtâr’ın bir kànûn-i mahsûsu ile sevkedilip, cemâdât âleminden mevâlide, ya’nî zîhayât âlemine girerler. Sonra nizâmât-ı muayyene ve harekât-ı muttaride ile ve desâtir-i mahsûsa ile rızk olarak bir bedene girip; o beden içinde dört matbahta pişirildikten sonra ve dört inkılâbât-ı acîbeyi geçirdikten sonra ve dört süzgeçten süzüldükten sonra bedenin aktârına yayılarak bütün muhtâç olan a’zâların muhtelif, ayrı ayrı derece-i ihtiyâçlarına göre Rezzâk-ı Hakìkì’nin inâyetiyle ve muntazam kànûnları ile inkısâm ederler.

İşte o zerrâttan hangi zerreye bir nazar-ı hikmetle baksan göreceksin ki: Basîrâne, muntazamâne, semî’âne, alîmâne sevk olunan o zerreye, kör ittifak, kànûnsuz tesâdüf, sağır tabiat, şuùrsuz esbâb, hiç ona karışamaz. Çünkü herbirisi unsûr-i muhîtten tut, tâ beden hüceyresine kadar hangi tavra girmiş ise, o tavrın kavânîn-i muayyenesi ile gùyâ ihtiyâren amel ediyor, muntazaman giriyor. Hangi tabakaya sefer etmiş ise, öyle muntazam adım atıyor ki; bilbedahe bir Sâik-i Hakîm’in emri ile gidiyor gibi görünüyor. İşte böyle muntazam tavırdan tavıra, tabakadan tabakaya git gide hedef ve maksadından ayrılmayarak tâ makàm-ı lâyıkına, meselâ Tevfîk’in gözbebeğine emr-i Rabbânî ile girer, oturur, çalışır. İşte bu hâlde, ya’nî erzâktaki tecellî-i rubûbiyyet gösteriyor ki; ibtidâ o zerreler muayyen idiler, muvazzaf idiler, o makàmlar için namzed idiler. Gùyâ herbirisinin alnında ve cebhesinde “Filân hüceyrenin rızkı olacak” yazılı gibi bir intizâmın vücûdu, her adamın alnında kalem-i

Lügat: küre-i hava, muntazaman, bilbedahe, keyfiyyet, muntazam, hareket, harekât, hüceyre, muayyen, gönder, hikmet, nisbet, tabiat, taride, sinin