Şerh

Üçüncüsü: Hayvânî hayât mertebesidir. On havas, kuvve-i gadabiyye ve kuvve-i şeheviyye ile çalışır.

Dördüncüsü: İnsâni hayât mertebesidir. Bu da üç kuvve ile çalışır.

Beşincisi: Îmânî hayât mertebesidir. On latîfe ile çalışır.

Demek Allâh (cc), şu beş nev’i mertebe-i vücûdu insâna ihsân ve ikrâm etmiştir. Her vücûd mertebesinde dahi insânı, pek çok lütuflara mazhar etmiştir.

Cenâb-ı Hak, insânı bu kadar lütuflara mazhar ettiği hâlde; insân bu ni’metlere karşı şükretmeyip şekvâ sûretinde; “Neden beni hasta etti? Neden beni bu kadar belâ ve musîbete giriftâr etti? Neden beni fakir etti? Neden saçımı biraz daha gür etmedi? Neden boyum daha uzun değil? Neden falanca gibi güçlü değilim? Neden geceleyin gözüm görmüyor? Neden boynum bükük? Neden yüzüm esmer?” gibi i’tirâzlarda bulunsa, elbette tokada müstahak olur. Bu durumda dünyâda i’tirâzların sonu gelmez. O hâlde insânın vazîfesi, verilen ni’metlere karşı şükür ve hamdetmektir. Verilmeyen ni’metleri de duâ ve niyâz ile taleb etmektir. Hem olmayacak şeyleri Allâh’tan istememektir.

 Mülk sâhibi Allâh’tır. O mülkünde istediği gibi tasarruf eder. Dolayısıyla O’nun tasarrufuna i’tirâz edilmez. Fazlından verdiğine şükretmek vazîfemizdir. Verilmeyenlerde bir hakkımız gasbedilmemiş ki; hak da’vâ edelim veyâ i’tirâz edelim.

O Mâlikü’l-Mülk, bu kadar vücûd ve hayât mertebelerini sana ihsân ve ikrâm ettiği hâlde, ne hakla O’na i’tirâz ediyorsun, hangi hakkın kaybolmuş ki; “Allah bu hakkımı bana vermedi.” diyebilesin. Senin Allâh’a karşı hiçbir hak da’vâ etmeye hakkın yoktur. Eğer i’tirâz edersen, misâlin o ücretle tutulan modele benzer.

Cenâb-ı Hak, seni bu kadar hâlden hâle, tavırdan tavra çevirip her hâlinde, her tavrında sana hadsiz ni’metleri bahşetmişken, senin vazîfen de o ni’metlere şükretmek iken, sen vazîfeni yerine getirmeyip, verilene râzı olmayıp nasıl şekvâ ve i’tirâzda bulunursun?

Öyle ise şu mevt ve fenâya, şu zevâl ve firâka, şu musîbet ve meşakkate karşı

Lügat: meşakkat, tasarruf, elbette, mertebe, girift, hadsiz