Şerh

onun sesini duymuyor.

Müellif (ra), şu cümlelerinde kâinâtı bir insâna benzetmiştir. Nasıl ki; bir insân konuşunca ağzından kalimeler sudûr eder. Öyle de kâinât da insân gibidir. Kudret-i İlâhiyye, kâinât cansız iken, zerrâtı cevelâna, mevcûdâtı seyerâna, hayvânâtı seyelâna, seyyârâtı deverâna getirmekle onu hadsiz kelimât ile konuşturuyor. Ya’nî ondan mücessem kelimeler hükmünde olan hadsiz vücûdları halkediyor ve o vücûdları an be an elvâh-ı mahfûzaya ve meşâhid-i ilmiyyeye gönderiyor. 

San’at i’tibâriyle her bir mevcûd, bir kelime gibidir. Kâinât, o kelimelerle konuşur. Dolayısıyla bütün mevcûdât, kâinâtın konuşmalarıdır. Kâinât, kendi kendine konuşmuyor. Bir Zât-ı Gaybî, mücessem kelimâtı onun ağzından çıkarmakla onu konuşturuyor ve vücûb-i vücûd ve vahdet-i İlâhiyyeye delâlet etmesi hasebiyle, her biri birer âyet olan hadsiz mevcûdâtı kâinâta sessizce söylettiriyor.  

Kâinâttaki her bir mevcûd, delâil-i tevhîdi i’lân ettiği hâlde nazar-ı gaflet, onların bu i’lânâtını işitmez. İşte Müellif (ra) “ayâtını ona sessiz söylettirir” ifâdesiyle, bu hakìkate dikkatleri çekmekte ve gaflet uykusuna dalan insânları uyandırmaktadır.

(ve) O Zât-ı Akdes, âyâtını  (ona) kâinâta (yazdırır.) Müellif (ra) bu cümlesiyle de kâinâtı bir kalem veyâ bir kâtibe benzetiyor. Cenâb-ı Hak, mevcûdât denilen kudret kelimelerini o kalem veyâ kâtible yazdırıyor. Yazılan bu kelimeleri meşâhid-i ilmiyyeye geçiriyor.

Hulâsâ: Kudret cihetiyle kâinâtı konuşturur, âyâtını ona sessizce söylettirir. Kader cihetiyle de âyâtını ona yazdırır.

Demek her bir mevcûd, ayrı ayrı faâliyyetlerin netîcesi olarak vücûd bulur. O mevcûddan alınan mahsûller ve netîceler, başka başka âlemlere gönderilir.

Müellif (ra), “Zerrâtı cevelâna, mevcûdâtı seyerâna, hayvânâtı seyelâna, seyyârâtı deverâna getirir, kâinâtı konuşturur; âyâtını ona sessiz söylettirir ve ona yazdırır.” cümlelerinde kâinâtı iki şeye teşbîh etmiştir:

Lügat: cevelân, udre(t), dikkat, gönder, hadsiz, kelime, âliyye, kâtib