Şerh

îcâdıyla vücûda gelen bir mahlûku olduğunu gelecek iki misâl ile şöyle îzâh etmektedir:

“Nasıl ki hayâtın dünyâya gelmesi bir halk ve takdîr iledir; öyle de, dünyâdan gitmesi de bir halk ve takdîr ile, bir hikmet ve tedbîr iledir. Çünkü en basit tabaka-i hayât olan hayât-ı nebâtiyyenin mevti, hayâttan daha muntazam bir eser-i san’at olduğunu gösteriyor. Zîrâ meyvelerin, çekirdeklerin, tohumların mevti; tefessüh ile çürümek ve dağılmakla göründüğü hâlde, gàyet muntazam bir muâmele-i kimyeviyye ve mîzânlı bir imtizâcât-ı unsûriyye ve hikmetli bir teşekkülât-ı zerreviyyeden ibâret olan bir yoğurmaktır ki, bu görünmeyen intizâmlı ve hikmetli ölümü, sünbülün hayâtıyla tezâhür ediyor. Demek çekirdeğin mevti, sünbülün mebde-i hayâtıdır; belki ayn-ı hayâtı hükmünde olduğu için, şu ölüm dahi, hayât kadar mahlûk ve muntazamdır.

         Hem zîhayât meyvelerin yahut hayvânların mi’de-i insâniyyede ölümleri, hayât-ı insâniyyeye çıkmalarına menşe’ olduğundan; “o mevt, onların hayâtından daha muntazam ve mahlûk” denilir.

         İşte, en ednâ tabaka-i hayât olan hayât-ı nebâtiyyenin mevti; böyle mahlûk, hikmetli ve intizâmlı olsa, tabaka-i hayâtın en ulvîsi olan hayât-ı insâniyyenin başına gelen mevt, elbette yer altına girmiş bir çekirdeğin hava âleminde bir ağaç olması gibi, yer altına giren bir insân da, Âlem-i Berzâh’ta, elbette bir hayât-ı bâkìyye sünbülü verecektir.”^[1] 

         Hem şu âlem de bir fabrika hükmündedir. Zerrât o fabrikaya atılan âdî maddeler mesâbesindedir. Onlar, hareketle nûr-i hayât ve vücûdu kazanır. Bu sırdan dolayı Cenâb-ı Hak, devâmlı bir sûrette zerrâtı tahrîk eder. Zerrâtla pek çok san’at eserlerini ve pek çok ni’metlerini vücûda getirir. Meselâ; meâdîn ve anâsırda bulunan bir zerre; nûr-i hayât kazanmak için izn-i İlâhî ile tahrîk edilip nebâtâtın vücûduna girer. Girdiği vücûd, onun için bir fabrika gibi olup orada işler. Kezâ nebâtâttan hayvânâtın vücûduna girmekle, ayrı bir nûr-i vücûd kazanır. Hayvânâtın vücûdundan insân vücûduna girmekle, daha yüksek bir nûr-i hayât elde eder. Daha sonra o insânın ölümü ile o zerrât, tekrâr unsûrlara inkılâb eder. Böylece zerrât, hâlden hâle, tavırdan tavra geçmekle devâmlı bir sûrette nûr-i

Lügat: teşekkülât, muntazam, teşekkül, elbette, fabrika, hareket, hikmet, ürümek