Metin

Dördüncü İşâret:

وَرَابِعًا : مَعَ اِعْلاَنِ التَّسْبِيحَاتِ الرَّبَّانِيَّةِ وَ اِظْهَارِ الْمُقْتَضَيَاتِ اْلاَسْمَائِيَّةِ

fıkrası ifâde ediyor ki:

Mevcûdât, etvâr-ı hayâtıyla, müteaddid enva’-ı tesbîhât-ı Rabbâniyyeyi yapıyor. Hem esmâ-i İlâhiyyenin iktizâ ve istilzâm ettikleri hâlâtı gösteriyor ki, meselâ: Rahîm ismi şefkat etmek ister, Rezzâk ismi rızık vermek iktizâ eder, Latîf ismi lûtfetmek istilzâm eder. Ve hâkezâ, bütün esmânın birer birer muktezâsı vardır. İşte herbir zîhayât, hayâtıyla ve vücûduyla o esmânın muktezâsını göstermekle berâber, cihâzâtı adedince Sâni’-ı Hakîm’e tesbîhât yapıyorlar.

Meselâ: Nasıl ki bir insân, güzel meyveler yer, o meyveler mi’desinde dağılır, erir, zâhiren mahvolur; fakat ağzından, mi’desinden başka bütün hüceyrât-ı bedeniyyede faâliyyetkârâne bir lezzet, bir zevk vermekle berâber, aktâr-ı bedendeki vücûdu ve hayâtı beslemek ve idâme-i hayât etmek gibi pek çok hikmetlerin vücûduna medâr oluyor. O taâm kendisi de vücûd-i nebâtîden hayât-ı insâniyye tabakasına çıkıyor, terakkì ediyor. Aynen öyle de: Şu mevcûdât, zevâl perdesinde saklandıkları vakit; onların yerinde herbirisinin pek çok tesbîhâtı bâkì kalmakla berâber, pek çok esmâ-i İlâhiyyenin de nukùşlarını ve mukteziyyâtını o esmânın ellerine bırakır. Ya’nî bir vücûd-i bâkìyeye tevdî’ ederler, öyle giderler.

Acabâ fânî ve muvakkat bir vücûdun gitmesiyle, onun yerine bir nev’i bekàya mazhar binler vücûd kalsa; denilir mi ki, “Ona yazık oldu.” veyâhut “Abes oldu.” veyâhut “Şu sevimli mahlûk neden gitti?” şekvâ edilebilir mi? Belki onun hakkındaki rahmet, hikmet, muhabbet öyle iktizâ ediyorlar ve öyle olmak gerektir. Yoksa birtek zarar gelmemek için, binler menfaati terketmek lâzım gelir ki; o hâlde binler zarar olur.

Demek Rahîm, Hakîm ve Vedûd isimleri; zevâle ve firâka muârız değiller, belki istilzâm edip iktizâ ediyorlar.

Şerh

     (Dördüncü İşâret:)

Lügat: muhabbet, deniyye, menfaat, zâhiren, hikmet, teaddi, âliyye, şefkat, sinin, âhire