Şerh

Demek âlemde yokluk yoktur. Allâh (cc), var ettiği bir şeyi, bir daha yok etmez. Çünkü bu, onun şe’n-i keremine yakışmaz. En âdî adam, verdiği bir hediyeyi geri almazsa; elbette nihâyetsiz kerem sâhibi olan Zât-ı Akdes, verdiği vücûd ni’metini geri almaz. Alsa keremine yakışmaz. O hâlde mevcûdât, ya Cennet’te veyâ Cehennem’de karâr kılar. Çorak arâzî Cehennem’e, münbit arâzî ise Cennet’e gider. Ateşin harâreti Cehennem’e, nûru ise Cennet’e gider. Zararlı olan bir otun güzel tarafı Cennet’e, zararlı tarafı ise Cehennem’e gider. Geceler Cehennem’e, gündüzler ise Cennet’e gider. Böylece haşir meydânında mevcûdât-ı âlem birbirinden tamâmen ayrılır. Kıyâmet gününde elvâh-ı mahfûza getirilip içindekiler boşaltılır. Güzel şeyler Cennet’e, kötü şeyler ise Cehennem’e sevkedilir. Kezâ bütün kâinât da o günde haşir meydânına dökülecek ve hesâbları görülecektir. İşte bu sır içindir ki; Kur’ân-ı Kerîm, o günü “yevm-i fasl”^[1] diye tesmiye etmiştir.

Müellif (ra),  kâinâtın, zerrâtıyla berâber dâr-ı âhirette bekàya mazhar olacağını şöyle îzâh etmektedir:

         “Mâdem hâllak-ı Bîmisâl isrâf etmiyor, abes işleri yapmıyor. Hattâ güz mevsiminde vazîfesi bitmiş, vefât etmiş mahlûkların enkàz-ı maddiyyesini bahar masnûâtında isti’mâl ediyor; onların binâlarında dercediyor. Elbette  يَوْمَ تُبَدَّلُ اْلاَرْضُ غَيْرَ اْلاَرْضِ   sırrıyla,   وَاِنَّ الدَّارَ اْلاۤخِرَةَ لَهِىَ الْحَيَوَانُ işâretiyle şu dünyâda câmid, şuùrsuz ve mühim vazîfeler gören zerrât-ı arziyyenin elbette taşı, ağacı, her şeyi zîhayât ve zîşuùr olan âhiretin ba’zı binâlarında derc ve isti’mâli muktezâ-yı hikmettir. Çünkü harâb olmuş dünyânın zerrâtını dünyâda bırakmak veyâ ademe atmak isrâftır.^[2]

         Her bahar mevsiminde hadsiz mevcûdât vücûd buluyor. Bir tek mevcûdun vücûd bulması için kâinât fabrikasının bütün çarkları çalışıyor ve kâinât kadar masârif yapılıyor. Bu emek ve masârife mukàbil vücûd bulan o mevcûd, gàyet kısa bir hayât geçirip sonra fenâya mahkûm oluyor. Haydi, insân ölüm ile saâdet-i ebediyyeye gittiği için onun hakkında ölümü hoş görelim. Fakat bu kadar hadsiz

Lügat: cehennem, elbette, fabrika, tesmiye, ediyye, hadsiz, hediye, hikmet, mahkûm, mevsim, saâdet, âhiret, dilir, simin, âhire