Şerh

âlem-i Berzâh’ta ve âlem-i Âhiret’te hem yaptığı amellerini, hem de o amellerin karşılığını görecektir. Öyle ise insân, âdî işlerle değil, âlî işlerle meşgùl olmalıdır. İnsân, kendisini âdî olarak görürse âdîleşir. Bir pâdişâhın memleketin idâresini te’mîn etmek gibi yüksek bir vazîfeyi bırakıp bir itle uğraşması gibi âdî bir işle meşgùl olur. Kendisine ihsân edilen maddî ve ma’nevî cihâzâtı âdî işlerde kullanıp o cihâzâtı elmastan kömür derecesine indirir. Hakìkì mâhiyyetini bilen insân ise, yüksek bir makàma namzed olup maddî ve ma’nevî cihâzâtını yüksek işlerde kullanır, ma’nen terakkì eder. Müellif (ra), şöyle buyuruyor:

“…Dikkat ettim ki, o sarayın efendisi kapıya gelmiş, it ile oynuyor ve oynamasına yardım ediyor...        

         “Herbir insânda her bir latîfenin ayrı ayrı vazîfe-i ubûdiyyetleri var. Ayrı ayrı lezzetleri, elemleri var. Nefis ve hevâ, kuvve-i şeheviye ve gadabiye, bir kapıcı ve it hükmündedirler. İşte o yüksek letâifi, nefis ve hevâya müsahhar etmek ve vazîfe-i asliyelerini unutturmak, elbette sukùttur, terakkì değildir.”^[1]        

(Nasıl ki meselâ bir çiçek vücûddan gider, fakat yüzer tohumcuklarını ve tohumcuklarda mâhiyyetini vücûdda bırakmakla berâber; küçük elvâh-ı mahfûzada ve elvâh-ı mahfûzanın küçük nümûneleri olan hâfızalarda) onu gören zîşuùrların hâfızalarında (binler sûretini bırakıp zîşuùrlara etvâr-ı hayâtıyla ifâde ettiği tesbîhât-ı Rabbâniyye ve nukùş-i esmâiyyeyi okutturur, sonra gider.) O çiçeğin etvâr-ı hayâtiyle ifâde ettiği tesbîhât-ı Rabbâniyye ve nukùş-i esmâiyye; âlem-i Misâl’de, Levh-i Mahv ve İsbât’ta, Levh-i Mahfûz’da, hafızalarda, hava, su, toprak ve güneş gibi unsûrlarda, bâhusûs havanın her bir zerresinde birer levha hükmüne geçer, zîşuùrlara birer mütâleagâh olur. Mevcûdât, şu âlemde esmâ-i İlâhiyyeye âyinedârlık yapıp zîşuùra mütâleagâh olduğu gibi; elvâh-ı mahfûzada dahi aynı âyinedârlığı ve zîşuùr için mütâleagâh olması devâm eder. 

Meselâ; bir çiçek vefât edip gider. Ancak mâhiyyetini çekirdeğinde bırakıp öyle gider. Böylece mâhiyyeti muhâfaza edilmiş olur. O çiçeğin sûreti, elvâh-ı mahfûza denilen âlem-i Misâl, âlem-i Sûr, Levh-i Mahfûz, Levh-i Mahv ve İsbât, Arş-ı A’zam, unsûrlara ve o elvâh-ı mahfûzanın nümûneleri olan zîşuùrların

Lügat: kuvve-i şeheviye, âlem-i misâl, levh-i mahv, memleket, elbette, dikkat, efendi, âdiş