Şerh

“Uyku âlemi, yakazâ ile âlem-i misâl arasında bir köprüdür.”^[1]

         Demek âlem-i Berzâh ve âlem-i Misâl, bu âlemden daha güzel olduğu için Cenâb-ı Hak, bu âlemi buradan alıp o âlemlere gönderiyor. Meselâ; hacıların hacda yaptığı ibâdet, o âlemlerde temessül eder. Sen de bütün mü’minlerin, namaz ve tavaf için Kâ’be-i Muazzama etrâfındaki toplanmalarını ve dönüşlerini düşün. Bu ibâdetleri, âlemşümul bir da’vâ değil midir? İşte bu ibâdetler, âlem-i Misâl’de aynen bu sûrette tezâhür ediyor. Cenâb-ı Hak,  o mü’minlerin Kâ’be etrâfındaki toplanmalarını ve dönüşlerini böyle cihânşümul bir şekilde şerit gibi, o âlemlere geçiriyor. Sen de onları vefât ettikten sonra gözle göreceksin. Bununla berâber onların yaptığı ibâdetlerin hangi esmâya taalluk ettiğini ve o esmânın nakışlarını nasıl gösterdiklerini de orada seyredeceksin. Bu dünyâda dahi o sûretleri seyretmeye gayret sarfet. Meselâ; Ma’bûd ismini seyrediyorsun. Bunun arkasında onların o ibâdetlerinden meydâna gelen küçücük Cennetleri orada seyrediyorsun. Müellif (ra) şöyle buyuruyor:

         “Arkadaş! Vaktin evvelinde, Kâ’be’yi hayâlen nazara almakla namaz kılmak mendûbdur ki, birbirine giren dâireler gibi Beyt’in etrâfında teşekkül eden safları görmekle, yakın saflar Beyt’i ihâta ettikleri gibi, en uzak safların da âlem-i İslâmı ihâta etmiş olduğunu hayâl ile görsün. Ve o saflara girmekle, o cemaat-ı uzmâya dâhil olsun ki, o cemaatın icmâ’ ve tevâtürü, onun namazda söylediği her da’vâya ve her bir sözüne bir hüccet ve bir bürhân olsun.

         “Meselâ: Namaz kılan  اَلْحَمْدُ لِلَّهِ dediği zamân, sanki o cemaat-ı uzmâyı teşkîl eden bütün mü’minler “Evet, doğru söyledin” diye onun o sözünü tasdîk ediyorlar. Ve bu tasdîkler, hücûm eden evhâm ve vesveselere karşı ma’nevî bir kalkan vazîfesini görür. Ve aynı zamânda, bütün hâsseleri, latîfeleri, duyguları o namazdan zevk ve hisselerini alırlar. Yalnız musallînin Kâ’be’ye olan şu hayâlî nazarı, kasdî değil tebeî bir şuùrdan ibâret bulunmalıdır.

         “İhtâr: Sath-ı Arz mescidini mütehâlif ve muntazam harekâtıyla tezyîn eden o cemaat-ı uzmânın, satırları andıran saflarının o güzel manzarası muhâfaza edilmek

Lügat: âlem-i misâl, âlemşümul, muntazam, temessül, teşekkül, harekât, manzara, muazzam, taalluk, vesvese, gönder, hüccet, mescid, dâhil, şekil, şerit