Şerh

وَهَذِهِ الْمَوْجُودَاتُ الْجَلِيَّةُ مَظَاهِرُ سَيَّالَةٌ وَمَرَايَا جَوَّالَةٌ لِتَجَدُّدِ تَجَلِّيَاتِ اَنْوَارِ اِيجَادِهِ سُبْحَانَهُ بِتَبَدُّلِ التَّعَيُّنَاتِ اْلاِعْتِبَارِيَّةِ *

 اَوَّلاً : مَعَ اِسْتِحْفَاظِ الْمَعَانِى الْجَمِيلَةِ وَالْهُوِيَّاتِ الْمِثَالِيَّةِ *

وَثَانِيًا : مَعَ اِنْتَاجِ الْحَقَا ئِقِ الْغَيْبِيَّةِ وَالنُّسُوجِ اللَّوْحِيَّةِ *

 وَثَالِثًا : مَعَ نَشْرِ الثَّمَرَاتِ اْلاُخْرَوِيَّةِ وَالْمَنَاظِرِ السَّرْمَدِيَّةِ *

 وَرَابِعًا : مَعَ اِعْلاَنِ التَّسْبِيحَاتِ الرَّبَّانِيَّةِ وَ اِظْهَارِ الْمُقْتَضَيَاتِ اْلاَسْمَائِيَّةِ *

 وَخَامِسًا : لِظُهُورِ الشُّوءُنَاتِ السُّبْحَانِيَّةِ وَالْمَشَاهِدِ الْعِلْمِيَّةِ        

         Arapça metnin şerh ve îzâhı: Ya’nî: “Bütün bu parlak olan mevcûdât, seyyâl (akıp giden) mazharlardır (esmâ-i İlâhiyyenin tecelliyyâtının tezâhür ettiği yerlerdir.) ve cevvâl olan (hareket hâlinde bulunan) âyinelerdir. Bütün bu mevcûdât, taayyün-i i’tibâriyyelerinin değişmesiyle, Zât-ı Akdes’in îcâdında tecellî eden nûrların teceddüdü için, hâlden hâle geçiyor, o îcâddaki envâr-ı tecelliyyâtı, Cenâb-ı Hakka ve zîşuùra göstermek için dâimî değişiyor 

Kâinâtın mâhiyyeti, esmâ-i İlâhiyyeye âyinedârlığıdır. Hakìkatı ise, esmâ-i İlâhiyyenin kendisidir. Eşyânın hüviyyeti, ya’nî vücûd-i zâhirîsi ise, Ellâh’ın esmâsına bir taayyünat-ı i’tibâriyyedir. Vücûdu var, ama hakìkì bir vücûd değildir. İ’tibârî ve tebeîdir. Ya’nî Vâcibü’l-Vücûd’un vücûduna bağlı bir vücûdu vardır, müstakil bir vücûdu yoktur. Demek değişen, o taayyünat-ı i’tibâriyyedir. Mevcûdâtın taayyünat-ı İ’tibârîyyeleri değişiyor, künh-i mâhiyyetleri değişmiyor. Nasıl ki; bir modelin üzerindeki elbise devâmlı değiştiği hâlde model değişmiyor. Aynen öyle de her bir mevcûdun, bâhusûs her bir insânın mâhiyyeti bir model hükmündedir. Vücûd-i zâhirîleri ise, birer elbise gibidir. Mâhiyyetleri değişmediği hâlde, vücûd-i zâhirîleri dâimâ değişiyor. İşte değişen bu vücûd-i zâhirîlere,  “taayyünât-ı i’tibâriyye” denir.

         Mevcûdât-ı âlem, her ne kadar mevt ve ademe, zevâl ve firâka ma’rûz kalsa da; yokluğa gitmiyor. Ma’nâsı ve sûreti elvâh-ı mahfûzaya geçiyor, orada muhâfaza

Lügat: taayyünat, hüviyyet, teceddüd, hareket, taayyün, zâhirî, vâcib