Şerh

öyle de; ağaç da bir çiçektir, bahçe de bir çiçektir, bahar mevsimi de bir çiçektir, küre-i arz da bir çiçektir, semâvât da bir çiçektir, kâinât da bir çiçektir. Zâhiren vefât edip giderler, ancak arkalarında pek çok vücûdları kendilerine bedel irs olarak bırakıp öyle giderler. Bu çiçek misâli, küllî bir kànûnun ucu olarak zikredilmiştir. Mevcûdât-ı âlem, o kànûna kıyâs edilmiş ve o kànûnun birliği ve her şeyi ihâtâ etmesi ile de vahdet-i İlâhiyye isbât edilmiştir. Bununla alâkalı sorulan bir suâle, Müellif (ra)’ın verdiği cevâbı naklediyoruz:

         “BİR SUÂL: Diyorsunuz ki: “Sen Sözler’de kıyâs-ı temsîli çok isti’mâl ediyorsun. Hâlbuki Fenn-i Mantıkça kıyâs-ı temsîlî, yakìni ifâde etmiyor. Mesâil-i yakìniyyede bürhân-ı mantıkî lâzımdır. Kıyâs-ı temsîlî, Usûl-i Fıkıh ülemâsınca zann-ı gàlib kâfî olan metâlibde isti’mâl edilir. Hem de sen, temsîlâtı ba’zı hikâyeler sûretinde zikrediyorsun. Hikâye hayâlî olur, hakìkì olmaz, vâkıa muhâlif olur?”

         ELCEVÂB: İlm-i Mantıkça çendan “Kıyâs-ı temsîlî, yakìn-i kat’î ifâde etmiyor” denilmiş. Fakat kıyâs-ı temsîlînin bir nev’i var ki; mantıkın yakìnî bürhanından çok kuvvetlidir ve mantıkın birinci şeklinin birinci darbından daha yakìnîdir. O kısım da şudur ki: Bir temsîl-i cüz’î vâsıtasıyla bir hakìkat-ı küllînin ucunu gösterip, hükmü o hakìkata binâ ediyor. O hakìkatın kànûnunu, bir husûsî maddede gösteriyor. Tâ o hakìkat-ı uzmâ bilinsin ve cüz’î maddeler, ona irca’ edilsin. Meselâ: “Güneş nûrânîyyet vâsıtasıyla, birtek zât iken her parlak şeyin yanında bulunuyor.” temsîliyle bir kànûn-i hakìkat gösteriliyor ki, nûr ve nûrânî için kayıd olamaz. Uzak ve yakın bir olur. Az ve çok müsâvî olur. Mekân onu zabtedemez.

         Hem meselâ: “Ağacın meyveleri, yaprakları; bir anda, bir tarzda kolaylıkla ve mükemmel olarak birtek merkezde, bir kànûn-i emrî ile teşkîli ve tasvîri” bir temsîldir ki, muazzam bir hakìkatın ve küllî bir kànûnun ucunu gösterir. O hakìkat ve o hakìkatın kànûnunu gàyet kat’î bir sûrette isbât eder ki, o koca kâinât dahi şu ağaç gibi o kànûn-i hakìkatın ve o sırr-ı ehâdiyyetin bir mazharıdır, bir meydân-ı cevelânıdır.

İşte bütün Sözlerdeki kıyâsât-ı temsîliyyeler bu çeşittirler ki, bürhân-ı kat’î-yi mantıkîden daha kuvvetli, daha yakìnîdirler.”^[1] 

          (Demek Sözlerdeki ekser temsîller; birer bürhân-ı yakìnî,) şüphe edilmeyecek derecede kesin olan birer delîl, (birer hüccet-i kàtıa hükmündedir.) Metinde

Lügat: küre-i arz, cevelân, muazzam, zâhiren, âdiyyet, birinc, hikâye, hüccet, mevsim, âdiyye, çendan, dilir, küllî, âhire