Şerh

Bunun içindir ki; Kur’ân-ı Mu’cizu’l-Beyân, وَلِلَّهِ الْمَثَلُ اْلأَعْلَىٰ ۚ “En yüce sıfatlar, yalnız Allâh’a mahsûstur.”^[1] ifâdesini kullanır. Nasıl ki; Ellâh’ın sıfat ve şuùnâtı, mevcûdât-ı âlemin sıfat ve şuùnâtı cinsinden değildir ve onlara benzemez. Aynen öyle de yüksek hakìkatleri zihne takrîb etmek için zikredilen misâllerde dahi ba’zı sıfatlar geçmektedir. Nev’-i beşerin o yüksek hakìkatleri anlaması için o misâllere ihtiyâç vardır. Zîrâ beşerin aklı, çıplak olarak o hakìkatleri göremez. Bununla berâber o temsîllerde geçen sıfatlarla Ellâh’ın sıfatları arasında çok büyük fark vardır.

وَلِلَّهِ الْمَثَلُ اْلأَعْلَىٰ ۚ  âyetindeki اْلأَعْلَىٰ kelimesi, ya ism-i tafdîl ma’nâsında kullanılmıştır. Veyâhut ism-i tafdîl ma’nâsında kullanılmamıştır. İsm-i tafdîl ma’nâsında kullanılmışsa, âyet-i kerîme müevveldir. Bu konunun daha râhat anlaşılması için 32. Söz, 2. Mevkıf, 3. Maksad’ın başındaki 2. Suâl ve cevâbına mürâcaat edilsin.

         (Meselâ: Lezzet ve sürûr ve memnûniyyetin bizce ma’lûm ma’nâları, şuùnât-ı mukaddeseyi ifâde edemiyor;) İnsân yaptığı işten lezzet aldığı gibi; Cenâb-ı Hak da yaptığı işten bir lezzet alır. Ancak Cenâb-ı Hakk’ın aldığı lezzet, bizim aldığımız lezzete benzemez, bizim aldığımız lezzetin cinsinden değildir, kendisine mahsûs bir lezzet-i münezzehe alır. Meselâ; semâvât ve arzı yaratmasından, gece ve gündüzü ve mevsimleri ardarda getirmesinden, bulûtların sevk ve idâresinden, yağmuru yağdırmasından, rüzgârı estirmesinden,  yer ve göğün içindeki dâimî faâliyyetten kendisine mahsûs hadsiz bir lezzet-i münezzehe alır.  Cenâb-ı Hakk’ın Zât-ı Akdes’i, mahlûkàtın cinsinden olmadığı gibi; O’nun esmâ, sıfat ve şuùnâtı dahi mahlûkàtın sıfatı cinsinden değildir. 

      Meselâ diyoruz ki; bir pâdişâh var, bir gemi yapar, binlerce misâfiri o gemiye bindirip seyâhat ettirir. O misâfirlere hadsiz ihsân ve ikrâmda bulunur. Kendisi de bizzât onlara nezâret eder ve onların ni’metlerden istifâde etmelerinden kendisine mahsûs bir lezzet alır. İşte nasıl o pâdişâh, o fakirlere ve o muhtaçlara

Lügat: mukaddes, kaddese, hadsiz, kelime, mevsim, rüzgâr, âliyye, istif, âdiş