Şerh

Müellif (ra), “illet” ve “sebeb” kelimelerini ise, “Ta’likàt” adlı eserinde şöyle ta’rîf etmektedir:

اَلْعِلَّةُ مَاكاَنَ مُوجِبًا وَ مُؤَثِّرًا

“İllet: Gerektirici ve te’sîr edici şeye denir.” 

اَلسَّبَبُ مَاكاَنَ مُوصِلاً وَمُهَيِّئًا

“Sebeb: Kavuşturucu ve hazırlayıcı şeye denir.”^[1]

İşte şerh ve îzâhını yaptığımız “Yirmi Dördüncü Mektûb” adlı bu eserde, âlemdeki bu tebeddülât ve teğayyürâtın, beş remizde beş dâî, muktazî ve sebebi gösteriliyor. Ya’nî beş remizde bu âlemin mevt ve adem, zevâl ve firâk, meşakkat ve musîbete ma’rûz kalmasını isteyen dâî, muktazî ve sebepler açıklanıyor. Kısaca gelecek üç mes’ele, her bir remizde ayrı bir şekilde îzâh ediliyor:

Birincisi: Bu âlemde görünen mevt ve ademin dâîsi, muktazîsi ve sebebi nedir?

İkincisi: Bu âlemdeki zevâl ve firâkın dâîsi, muktazîsi ve sebebi nedir?

Üçüncüsü: Bu âlemdeki musîbet ve meşakkatin dâîsi, muktazîsi ve sebebi nedir?

Demek gelecek beş remizde âlemdeki mevt ve ademin, zevâl ve firâkın, musîbet ve meşakkatin beş dâîsi, muktazîsi ve sebebi îzâh ediliyor. Daha sonra gelecek beş işârette ise, âlemdeki mevt ve ademin, zevâl ve firâkın, musîbet ve meşakkatin on gàye, fâide ve illeti açıklanıyor. Her bir işârette iki gàye, fâide ve illet îzâh edilmektedir. 

Bu âlem niçin böyle tebeddülât ve teğayyürâta ma’rûz kalıyor? Şâyet bu faâliyyetin bir muktazî ve gàyesi olmazsa, çocuk oyuncağı gibi olur. Bir mevcûdun vücûda gelmesi için kâinât kadar masârif yapılıyor. Güneş, ay, yıldızlar, seyyârât, anâsır, meâdin, nebâtât ve hayvânât, bir insânın rızkı için seferber oluyor. Kâinât fabrikasının bütün tezgâhları, insânın rızkı için çalışıyor. Sonra bir elma vücûda geliyor. Âdetâ bir elmanın vücûdu için kâinât kadar masârif yapılıyor. Fakat o,

Lügat: tebeddülât, meşakkat, seferber, tebeddül, fabrika, birinc, kelime, tezgâh, âliyye, fâide, şekil