cemâl ve kemâl sâhibi, kendi cemâl ve kemâlini seyretmekten lezzet aldığı gibi; başkalarının o cemâl ve kemâli seyretmelerinden de ayrı bir lezzet alır. Aynen öyle de Cenâb-ı Hak, bütün âlemi tecelliyyât-ı esmâsına âyine eylemiş ve o esmâ, Zât-ı Akdes hesâbına tezâhür etmek, ya’nî mevcûdât âyinelerinde esmâ-i İlâhiyyenin nakışlarını ve cilve-i cemâl ve kemâllerini görmek ve zîşuùra göstermek isterler. Ya’nî esmâ-i İlâhiyye, tecelliyyâtını ve ahkâmını Zât-ı Akdes hesâbına gösterip icrâ ederler. Onun için Zât-ı Akdes, cemâl-i esmâ ve kemâl-i sıfatını âlemde tecellî ettiriyor ve bu tecellî sebebiyle âlemi nev’lere, cinslere, fasıllara ve ferdlere ayırıyor. Tecelliyyât-ı esmâ ve sıfatını seyrederken mevcûdâtı ânen fe ânen hâlden hâle değiştiriyor ki, o esmâ ayrı ayrı nakışlar nescedip o nakışlarda cemâl-i bâ kemâlini görüp göstersin.

Evet, her bir cemâl ve kemâl sâhibi, gizli cemâl ve kemâlini bir âyinede görmek ve göstermek ister. Cenâb-ı Hakk’ın bin bir isminin de hadsiz bir cemâl ve kemâli vardır. O Zât-ı Cemîl-i Zü’l-Kemâl bin bir ismiyle güzeldir ve mükemmeldir. Bu cemâlli ve kemâlli isimlerin, Zât-ı Akdes hesâbına tezâhür etmesi lâzımdır. Zîrâ O Zât-ı Akdes, öyle ister. İşte Cenâb-ı Hak, bu kâinâtı bu maksad için yaratmış, mevcûdâtı cemâlli ve kemâlli esmâsına âyine etmiştir. O Zât-ı Akdes’in gizli olan cemâl ve kemâli, ancak esmâ-i İlâhiyyenin mevcûdât âyinelerinde tezâhür etmesiyle bilinebilir, başka şekilde bilinemez.

         كُنْتُ كَنْزًا مَخْفِيًّا فَخَلَقْتُ الْخَلْقَ لِيَعْرِفُونِى “Mahlûkàtı yarattım ki, bana bir âyine olsun ve o âyinede cemâlimi göreyim.” hadîs-i şerîfi bu sırrı ifâde eder.

İşte o gizli cemâl ve kemâl sâhibi Zât-ı Akdes, bu mevcûdât âyinelerinde iki şekilde cemâl ve kemâlini seyreder.

Biri: Bizzât kendisi, vâsıtasız seyreder.

Diğeri: Müştâk seyircilerin nazarıyla müşâhede eder. Ya’nî zîşuùr olan bütün peygamberlerin, evliyâların, meleklerin, cinlerin ve mü’minlerin gözleriyle de bu âlemin güzelliğini görüp seyreder.

Müellif (ra) bu konuda şöyle buyuruyor: