Şerh

Fakat bu nâzik ve nâzenîn ve zîhayât olan eşcâr ve nebâtât tâifelerinin birden bire hiç gözünü açmayarak, tam bir lezzet almayarak mevt ve ademe, zevâl ve firâka, musîbet ve meşakkate giriftâr olması bu üç isimle nasıl bağdaşır?

Eşcâr, nebâtât ve çiçekler nâzik ve nâzenîn oldukları hâlde; hem hayvânât tâifeleri, vücûda lâyık, hayâta âşık ve bekàya müştâk oldukları hâlde;

1) Bu eşcâr, nebâtât, çiçekler ve hayvânât tâifelerinden hiçbiri muaf tutulmayarak mütemâdiyen ifnâ ediliyor ve gàyet sür’atle onlara göz açtırılmayarak i’dâm ediliyor. Bu ise kâinâtta tezâhür eden şefkatperverâne terbiye fiiline ve Rahîm ismine zıddır.

2) Bu eşcâr, nebâtât, çiçekler ve hayvânât tâifeleri, nefes aldırılmayarak meşakkatle çalıştırılıyor ve hiçbiri râhat bırakılmayarak musîbetlerle tağyîr ediliyor ve netîcede en büyük musîbet olan ölüme giriftâr ediliyor. Bu ise kâinâtta tezâhür eden muhabbetdârâne taltîf fiiline ve Vedûd ismine zıddır.

Müellif (ra), yukarıdaki beyânâtına binâen, ikinci maddede maslahatkârâne tedbîr fiili ile Hakîm ismini işlemesi lâzım gelirken, burada sırayı ta’kîb etmemiştir.

3) Hem bu eşcâr, nebâtât, çiçekler ve hayvânât tâifelerinden hiçbiri durmayarak ve memnûn olmayarak zevâl ve firâka mahkûm ediliyor. Bu ise kâinâtta tezâhür eden maslahatkârâne tedbîr fiiline ve Hakîm ismine zıddır.

Bu mevt ve ademde, hangi şefkat ve merhamet bulunur? Bu zevâl ve firâkta, hangi hikmet ve maslahat gözetilmektedir? Bu meşakkat ve musîbette hangi lütuf ve muhabbet yerleşebilir?

Hulâsâ: Cenâb-ı Hak, Rahîm, Hakîm ve Vedûd’dur. Hâlbuki Rahîm ismi, mevt ve ademi istemez. Hakîm ismi, zevâl ve firâkı istemez. Vedûd ismi ise, belâ, musîbet ve meşakkati istemez. Ancak bu âlemde mevt ve adem, zevâl ve firâk, musîbet ve meşakkat eksik olmuyor. Bu hâller ise, Rahîm, Hakîm ve Vedûd isimlerinin muktazîlerine zıddır. Bu müşkil suâlin hâllini istiyoruz. 

Hacı Hulûsî Bey (ra), bu suâlleri Müellif (ra)’a sormuş,  O da gelecek şekilde mezkûr suâllere cevâb vermiştir. Bu eser, çok derin ve yüksek hakìkatleri îzâh etmektedir. Müellif (ra), bu eserde tecelliyyât-ı esmâyı, husûsan kendisinin a’zamlık mertebede mazhar olduğu Rahîm, Hakîm ve Vedûd isimlerinin tecelliyyâtını ders vermektedir. Biz de inşâallah bu hakìkatlere uzaktan uzağa

Lügat: maslahatkârâne, maslahat, merhamet, meşakkat, muhabbet, perverân, mertebe, terbiye, binâen, girift, hikmet, mahkûm, mezkûr, âdiyen, şefkat, nâzik, sinin, âdiye, şekil