Şerh

az ve çok, küçük ve büyük, has ve âmm herbirisinde has bir tecellî, has bir rubûbiyyet, has bir isimle cilvesi vardır. Ya’nî, o isim her şeye muhît ve âmm olduğu hâlde öyle bir kasd ve ehemmiyyetle bir şeye teveccüh eder; gùyâ o isim yalnız o şeye hastır.”^[1]

         Mi’râc Risâlesi adlı eserde ise şöyle buyruluyor:

         “Nasıl ki bir pâdişâhın kendi hükûmetinin dâirelerinde ayrı ayrı ünvânları ve raiyyetinin tabakalarında başka başka nâm ve vasıfları ve saltanatının mertebelerinde çeşit çeşit isim ve alâmetleri vardır. Meselâ: Adliye dâiresinde hâkim-i Âdil ve mülkiyede sultân ve askeriyede kumandan-ı a’zam ve        ilmiyede hâlife ve hâkezâ.. Sâir isim ve ünvânları bulunur. Herbir dâirede birer ma’nevî tahtı hükmünde olan makàm ve iskemlesi bulunur. O tek pâdişâh, o saltanatın dâirelerinde ve tabakàt-ı hükûmetin mertebelerinde, bin isim ve ünvâna sâhib olabilir. Birbiri içinde bin taht-ı saltanatı olabilir. Gùyâ o hâkim, herbir dâirede şahsiyyet-i ma’neviyye haysiyetiyle ve telefonu ile mevcûd ve hazır bulunur, bilir. Ve her tabakada kànûnuyla, nizâmıyla, mümessiliyle görünür, görür. Ve her mertebede perde arkasında hükmüyle, ilmiyle, kuvvetiyle idâre eder, bakar. Ve her bir dâirenin başka bir merkezi, bir menzili vardır. Ahkâmları birbirinden ayrıdır. Tabakàtları birbirinden başkadır. İşte böyle bir sultân, istediği bir zâtı, bütün o dâirelerinde gezdirip, her dâireye mahsûs saltanat-ı şahânesini ve evâmîr-i hâkimânesini gösterip, dâireden dâireye, tabakadan tabakaya gezdirip, tâ huzûruna getirir. Sonra bütün o dâirelere taalluk eden ba’zı evâmîr-i umûmiyye-i külliyyeyi ona tevdî’’ eder, gönderir.

         İşte bu misâl gibi; Ezel ve Ebed Sultânı olan Rabbü’l-âlemîn için, rubûbiyyetinin mertebelerinde ayrı ayrı fakat birbirine bakar şe’n ve nâmları vardır. Ve ulûhiyyetinin dâirelerinde başka başka fakat birbiri içinde görünür isim ve alâmetleri vardır. Ve haşmetli icrââtında ayrı ayrı fakat birbirine benzer tecellî ve cilveleri vardır. Ve kudretinin tasarrufâtında başka başka, fakat birbirini ihsâs eder ünvânları vardır. Ve sıfatlarının tecelliyyâtında başka başka, fakat birbirini gösterir mukaddes zuhûrâtı vardır. Ve ef’âlinin cilvelerinde çeşit çeşit, fakat birbirini ikmâl eder tasarrufâtı vardır. Ve rengârenk san’atında ve masnûâtında çeşit çeşit, fakat birbirini temâşâ eder haşmetli rubûbiyyeti vardır.

Lügat: tasarrufât, haysiyet, haşmetli, mukaddes, saltanat, tasarruf, teveccüh, hükûmet, mertebe, raiyyet, taalluk, udre(t), adliye, alâmet, gönder, haşmet, ilmiye, menzil, raiyye, âlemîn, âdiş