Şerh

(İşte o zamân rahmet-i İlâhiyye, Hakîm ismini imdâdıma gönderdi;) Rahmet-i İlâhiyye, o zâta şefkat eder, Hakîm ismiyle tecellî edip bu ince hakàiki anlamasını lûtfeder. Demek asıl olan rahmet-i İlâhiyyedir, en evvel o tecellî eder. Sonra Hakîm ismini o zâtın imdâdına gönderir. (bana da masnûâtın büyük gàyelerini gösterdi. Ya’nî herbir masnû’, öyle bir mektûb-i Rabbânîdir ki, umûm zîşuùr onu mütâlea eder.)

Kâinât bir mütâleagâhtır. Cenâb-ı Hak, bin bir isminin tecelliyyâtını o mütâleagâhta zîşuùr olan cin, ins ve meleğe ders veriyor. Bu derste iki noktayı esâs tutuyor:

Birincisi: Cenâb-ı Hak, her bir masnû’u öyle bir eser-i san’at yapmış ki; o san’attan Sâni’ın görülmemesi mümkün değildir.

İkincisi: Her bir mahlûku, öyle bir eser-i ni’met yapmış ki; o ni’metten Mün’im’i bulmamak mümkün değildir.

İşte Cenâb-ı Hak, her san’attan Sâni’ı, her ni’metten Mün’im’i bulmaları için cin ve insi bu mütâleagâha göndermiştir. Kâinâtın yaratılmasının birinci gàyesi budur.

Evet, şu kâinât, bir cihette bir kitâba benzer. Her bir mevcûd, o kitâbta birer kelime-i kudrettir. O kitâbın ma’nâsı ise, bin bir ism-i İlâhî’dir. O kitâb-ı kebîr-i kâinâtın mütâleacıları ise; cin, ins ve melektir. O mütâleanın ana temeli iki esâsa dayanır:

Birincisi: San’ata bakıp îmân ile Sâni’ı tanımak.

İkincisi: Ni’mete bakıp şükür ve ibâdetle Mün’im’i râzı etmektir.

Ta’bîr-i diğerle; san’at levhasına karşı îmânla; ni’met levhasına karşı da şükür ve ibâdetle mukàbelede bulunmaktır.

Müellif (ra), evvelâ kâinâtın yaradılışındaki gàyenin zîşuùra bakan kısmını düşünür.  Sonra bu gàyenin kâfî gelmediğini ifâde sadedinde şöyle buyuruyor:

(Şu gàye, bir sene bana kâfî geldi. Sonra san’attaki hârikalar inkişâf etti, o

Lügat: udre(t), birinc, gönder, hârika, kelime, şefkat