Şerh

eden cemâlli ve celâlli esmâsının seyrinden kendisine mahsûs hadsiz bir lezzet-i mukaddese, nihâyetsiz bir memnûniyyet-i münezzehe, dâimî bir sürûr-i mukaddes alır.

 Şu âlemde celâlli, cemâlli ve kemâlli olmak üzere üç kısım esmâ-i İlâhiyye tecellî etmektedir. Esmâ-i hüsnânın otuz üç tânesi celâlli, otuz üç tânesi cemâlli, otuz üç tânesi de kemâllidir. Ancak hepsinin ana temeli, kemâle dayanır. Esmâ-i İlâhiyyenin kemâlinin zuhûru için, o esmânın taalluk ettiği mahlûkàtın kemâle kavuşturulması lâzımdır. Tecelliyyât-ı esmânın mahlûkàta taallukundan sonra mahlûkàt kemâlini bulur. Esmâ-i İlâhiyyenin tecelliyyâtı ayrı ayrı olduğundan o tecelliyyâta mazhar olan mahlûkàtı ayrı ayrı kemâle sevk eder. Hem o tecelliyyât, ayrı ayrı âyineleri iktizâ ettiğinden; O Zât-ı Akdes, devâmlı olarak bu kâinâtı hayât ve memât içinde çalkalandırır, bir tâifeyi getirir, öbürünü götürür.

Müellif (ra), bu ikinci remzin îzâhı sadedinde ism-i Kayyûm bahsinde şöyle buyuruyor:

       كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِى شَأْنٍ * فَعَّالٌ لِمَا يُرِيدُ * يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ * بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ * 

فَانْظُرْ اِلَى اۤثَارِ رَحْمَتِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِى اْلاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا  

gibi âyetlerin işâret ettikleri hallâkıyyet-i İlâhiyye ve faâliyyet-i Rabbâniyye içindeki sırr-ı Kayyûmiyyetin bir derece inkişâfına, bir iki mukaddeme ile işâret edeceğiz.

         Birincisi: Şu kâinâta baktığımız vakit görüyoruz ki: Zamân seylinde mütemâdiyen çalkanan ve kàfile kàfile arkasından gelip geçen mahlûkàtın bir kısmı, bir sâniyede gelir, der-akab kaybolur. Bir tâifesi, bir dakìkada gelir, geçer. Bir nev’i, bir saat âlem-i şehâdete uğrar, âlem-i gayba girer. Bir kısmı bir günde, bir kısmı bir senede, bir kısmı bir asırda, bir kısmı da asırlarda bu âlem-i şehâdete gelip, konup; vazîfe görüp gidiyorlar. Bu hayret verici seyâhat ve seyerân-ı mevcûdât, o sefer ve seyelân-ı mahlûkàt öyle bir intizâm ve mîzân ve hikmetle sevk ü idâre edilir ve onlara ve o kàfilelere kumandanlık eden öyle basîrâne, hakîmane, müdebbirâne kumandanlık ediyor ki; bütün akıllar farazâ ittihâd edip bir tek akıl olsa, o hakîmane idârenin künhüne yetişemez ve kusùr bulup tenkîd edemez.

Lügat: âlem-i gayb, mukaddeme, der-akab, hakîmane, mukaddem, mukaddes, kaddese, taalluk, birinc, götürü, hadsiz, hikmet, âdiyen, âliyye, dilir, sinin, âdiye