Şerh

Zîrâ O Zât-ı Rahîm, Hakîm ve Âdil’in, rahmet, hikmet ve adâleti buna müsâade etmez. Evet, gözle görüyoruz ki, bu âlemde nihâyetsiz bir merhamet eli işliyor, şedîd bir intizâm var ve her hak sâhibine hakkı veriliyor. O hâlde bu rahmet, hikmet ve adâlet fiilleri, bu mevt ve ademle, bu zevâl ve firâkla, bu musîbet ve meşakkatle nasıl tevfîk edilebilir?

Haydi, insân saâdet-i ebediyyeye gittiği için, onun hakkında mevti hoş görelim. Fakat nâzik ve nâzenîn olan nebâtât ve eşcâr tâifelerinin, hayâta âşık ve müştâk olan hayvânât tâifelerinin mütemâdiyen mevt ve fenâlarında, zevâl ve firâklarında, musîbet ve meşakkatlerinde hangi şefkat ve merhamet var, hangi hikmet ve maslahat bulunur, hangi lütuf ve muhabbete yerleşir?

Bu suâlin cevâbı şudur ki: O Zât-ı Gaybî,  كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِى شَأْنٍ “O Zât-ı Akdes, her an ayrı bir şe’ndedir.” Bu âlemi yaratmış, kendisi her an bin bir isminin muktezâsıyla ayrı ayrı tecellî eder, kendi cemâl-i bâ kemâlini evvelâ kendisi seyreder. Bundan kendisine mahsûs ve lâyık bir tarzda bir lezzet-i mukaddese, bir memnûniyyet-i münezzehe alır. İşte şuùnât-ı İlâhiyye, böyle bir tebeddül ve teğayyürü iktizâ etmektedir.

Ellâh (cc), bizzât cemâl-i bâ kemâlini bu âlemde seyretmek için, bütün âlemi kendine âyine eylemiştir. Bu sırrın tahakkuku için de şu âlemi dâimî bir faâliyyet ve harekâta, bir tebeddül ve teğayyürâta tâbi’ tutmuş, mevcûdât-ı âlemi çalkalandırıyor, getiriyor, götürüyor. Bu faâliyyet-i acîbenin sonunda bütün mevcûdâtı, âhiret âleminde cemâlli ve celâlli esmâsına âyine ederek, hepsini bâkìleştiriyor. O hâlde âlemde yokluk yoktur. Hiçbir şey de yok olmaz. Allâh, var ettiği hiçbir mahlûku yok etmez. Bir mahlûk, vücûda mazhar olduktan sonra bir daha yok olmaz. Demek bu tebeddülât ve teğayyürât, seyr ü seyâhat içindir. Ebedî bir âleme sevkiyât içindir. 

كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِى شَأْنٍ “O her an, bir şe’ndedir.” Ya’nî kimse O’nun işine karışamaz. O, kâinâttaki bu teğayyür ve tebeddülü sizin için yapmıyor. Sizinle alâkası yoktur. Kendisi için yapıyor. Ne için kendisi için yapıyor? O hayret-nümâ

Lügat: hayret-nümâ, tebeddülât, maslahat, merhamet, meşakkat, muhabbet, mukaddes, tahakkuk, tebeddül, harekât, kaddese, ediyye, götürü, hikmet, saâdet, âdiyen, âhiret, âliyye, şefkat, nâzik, âdiye, âhire