kendisinden daha aşağıda olanlara bakmalı ki, mazhar olduğu ni’metlerin kıymetini bilip şükretsin. Bu, İslâmiyyetin bir düstûrudur.

وَفَوْقَ كُلِّ ذِى عِلْمٍ عَلِيمٌ

“Her ilim sâhibinin üstünde daha iyi bilen birisi vardır.”^[1] Bu kànûna kıyâsen, her zenginden daha üstün bir zengin vardır. Fakirlik cihetinde de her fakirin üstünde bir fakir vardır. Ya’nî o kimseden daha fakir birisi bulunur. Evet, “Hangi ferd olursa olsun, kendinden bir cihette daha fakiri bulabilir.”^[2]

O hâlde ni’met cihetinde senden aşağıda olanlara bakıp şükret. Üstüne bakıp şekvâ etme! Belâ, musîbet, hastalık ve fakirlik cihetinde de kendinden daha yukarıda olanlara bakıp sabret. Müellif (ra) bu düstûru şöyle îzâh etmektedir:

         “Ey şükrü bırakıp şekvâya giren hasta! Şekvâ, bir haktan gelir. Senin bir hakkın zâyi’ olmamış ki şekvâ ediyorsun. Belki senin üstünde hak olan çok şükürler var, yapmadın. Cenâb-ı Hakk’ın hakkını vermeden, haksız bir sûrette hak istiyorsun gibi şekvâ ediyorsun. Sen, kendinden yukarı mertebelerdeki sıhhatlı olanlara bakıp şekvâ edemezsin. Belki sen, kendinden sıhhat noktasında aşağı derecelerde bulunan bîçâre hastalara bakıp şükretmekle mükellefsin. Senin elin kırık ise, kesilmiş ellere bak! Bir gözün yoksa, iki gözü de olmayan a’mâlara bak! Allâh’a şükret. Evet, ni’mette kendinden yukarıya bakıp şekvâ etmeye hiç kimsenin hakkı yoktur. Ve musîbette herkesin hakkı, kendinden musîbet noktasında daha yukarı olanlara bakmaktır ki şükretsin.

         Bu sır ba’zı risâlelerde bir temsîl ile îzâh edilmiş. İcmâli şudur ki: Bir zât, bir bîçâreyi, bir minârenin başına çıkarıyor. Minârenin her basamağında ayrı ayrı birer ihsân, birer hediye veriyor. Tam minârenin başında da en büyük bir hediyeyi veriyor. O mütenevvi’ hediyelere karşı ondan teşekkür ve minnetdârlık istediği hâlde; o hırçın adam, bütün o basamaklarda gördüğü hediyeleri unutup veyâhud hiçe sayıp şükretmeyerek yukarıya bakar. Keşki bu minâre daha uzun olsaydı, daha yukarıya