Şerh

Bahar mevsiminde fırtınalı yağmur, çamurlu toprak perdesi altında nihâyetsiz güzel çiçek ve muntazam nebâtâtın tebessümleri saklanmış ve güz mevsiminin haşin tahrîbâtı, hazîn firâk perdeleri arkasında tecelliyyât-ı celâliyye-i Sübhâniyyenin mazharı olan kış hâdiselerinin tazyîkinden ve ta’zîbinden muhâfaza etmek için nazdar çiçeklerin dostları olan nâzenîn hayvâncıkları vazîfe-i hayâttan terhîs etmekle berâber, o kış perdesi altında nâzenîn tâze güzel bir bahara yer ihzâr etmektir. Fırtına, zelzele, vebâ gibi hâdiselerin perdeleri altında gizlenen pek çok ma’nevî çiçeklerin inkişâfı vardır. Tohumlar gibi neşv ü nemâsız kalan birçok isti’dâd çekirdekleri, zâhirî çirkin görünen hâdiseler yüzünden sünbüllenip güzelleşir. Gùyâ umûm inkılâblar ve küllî tahavvüller, birer ma’nevî yağmurdur. Fakat insân, hem zâhirperest, hem hodgâm olduğundan zâhire bakıp çirkinlikle hükmeder. Hodgâmlık cihetiyle yalnız kendine bakan netîce ile muhâkeme ederek şer olduğuna hükmeder. Hâlbuki eşyânın insâna âid gàyesi bir ise, Sâni’inin esmâsına âid binlerdir.

         Meselâ: Kudret-i Fâtıranın büyük mu’cizelerinden olan dikenli otları ve ağaçları muzır, ma’nâsız telâkkì eder. Hâlbuki onlar, otların ve ağaçların mücehhez kahramanlarıdırlar. Meselâ: Atmaca kuşu serçelere taslîti, zâhiren rahmete uygun gelmez. Hâlbuki serçe kuşunun isti’dâdı, o taslît ile inkişâf eder. Meselâ: Kar’ı, pek bâridane ve tatsız telâkkì ederler. Hâlbuki o bârid, tatsız perdesi altında o kadar harâretli gàyeler ve öyle şeker gibi tatlı netîceler vardır ki, ta’rîf edilmez. Hem insân hodgâmlık ve zâhirperestliğiyle berâber, her şeyi kendine bakan yüzüyle muhâkeme ettiğinden, pek çok mahz-ı edebi olan şeyleri, hilâf-ı edeb zanneder. Meselâ âlet-i tenasül-i insân, insân nazarında bahsi hacâlet-âverdir. Fakat şu perde-i hacâlet, insâna bakan yüzdedir. Yoksa hilkate, san’ata ve gayat-ı fıtrata bakan yüzler öyle perdelerdir ki, hikmet nazarıyla bakılsa ayn-ı edebdir, hacâlet ona hiç temas etmez.

         İşte menba’-ı edeb olan Kur’ân-ı Hakîm’in ba’zı ta’bîrâtı bu yüzler ve perdelere göredir. Nasıl ki bize görünen çirkin mahlûkların ve hâdiselerin zâhirî yüzleri altında gàyet güzel ve hikmetli san’at ve hilkatine bakan güzel yüzler var ki, Sâni’ine bakar ve çok güzel perdeler var ki, hikmetleri saklar ve pek çok zâhirî intizâmsızlıklar ve karışıklıklar var ki, pek muntazam bir kitâbet-i kudsiyyedir.”^[1] 

(Acabâ bir adam; minâre başına çıkmak gibi âlî) yüksek (derecâtlı bir

Lügat: kahraman, muntazam, tahavvül, tebessüm, tenasül, udre(t), zelzele, zâhiren, hikmet, hilkat, hodgâm, hâdise, mevsim, zâhirî, âliyye, çirkin, hâdis, küllî, simin, âhire